35. 2000ko uztaila. Hizkuntza eskubideak eta lege eremua
Hau da, hain zuzen, J.A. LAPONCE quebectarrak idatzi zuen liburuaren izenburua (Langue et territoire, Québec 1984). Ez da nire xedea liburu ezagun horren laburpena egitea, baina idea nagusi batzuk hartuko ditut euskararen egoera aztertzeko.
Problematika
Hizkuntz legeak aztertzen direlarik, bi printzipio erabiltzen dira jurilinguistikan eta ondorioz hizkuntz antolaketan: lurraldetasunaren printzipioa eta nortasunarena. Lurraldea oinarri duen legeak hizkuntzaren eskubideak zaintzen ditu. Besteak, aldiz, hiztunen eskubideak ditu helburutzat.
Hizkuntzaren eta lurraldearen lotura esplika daiteke bai politika mailan, bai soziolonguistikaren bidez. Frantziako iraultzaz geroztik nazioaren kontzeptuak juntatzen ditu herria, lurraldea eta hizkuntza bakarra, lehenago erregearen pertsona sakratuak erresumaren batasuna finkatzen zuen bezala. J.A. LAPONCE hizkuntzalariak beste esplikazio bat ematen digu: "Hizkuntzek eremu mugatu batean dagoen hiztunen kontzentrazioari esker diraute, erlijioak eta etniak ez bezala. Egunero badut auzoekin hitzegiteko, elkar ulertzeko beharra, aldiz, ez dut heiekin beti "erlijiotzerik", ez eta "etniatzerik" ere". (Langue et droit 1989).
Euskaltzaindiak 1999ko irailaren 25ean Aramaion Jagon sailaren jardunaldiak egin zituen. Jardunaldi hauetan euskararen sustapena eta euskal hiztunon hizkuntza eskubideak izan ziren mintzagai. Juan San Martin, Erramun Baxok, Andres Iñigo eta Andres Urrutia bera izan ziren hizkuntza eskubideen gaiaren jorraketan.
Biziki interesgarriak dira bertan azaldutakoak eta irakurleak zuzen zuzenean ezagutu nahi izanez gero jo beza irakurleak Euskera aldizkariaren 1999ko 2. zenbakiaren separatara.
Hitzaldi guztien artean, ordea, Jagon sailak bere baitan Sustapen Batzordea sortzeko hartutako erabakia izan zen guretzat azpimarragarriena. Proposamenaren egilea Andres Urrutia euskaltzaina izan zen eta beregana jo dugu proposamenaren nondik norako nagusiak ezagutzeko.
Euskal Herrian dauden unibertsitate publiko desberdinetan, euskara eta euskaldunon egoera ez da batere ona. Fakultatez fakultate oso egoera desberdinak diren arren, guztiz euskaldunduta dagoen karrera bakarra Ibaetako magisteritza da. Campus berberean, Zuzenbidea da egoera onenean dagoen karrera, irakasgai guztiak euskaraz ematen baitira nahiz eta materiale asko gazteleraz dagoen.
Beraz, euskara hutsez ikastea ez da posible. Orokorrean, diagnosia egiten badugu argi ikusten da karrera batzuetan enborrezko guztiak euskaraz izan arren, hautazko ikasgaietan arazoak daudela. Batzuetan, hautazkoen erdia soilik ematen da euskaraz, beste batzuetan, ordea, egoera okerragoa da: pedagogia, gizarte hezkuntza, psikopedagogia eta informatikan adibidez, eskeintzen laurdena inguru bakarrik dago euskaraz. Enpresaritza, mekanika, historia eta ekonomia karreretan, esate baterako, hautazko guztiak gaztelera hutsez dira.
Katalunian hizkuntzaren erabilpenaren arau multzoan, hizkuntza Zuzenbidea osatzen duen araudia interpretatu eta aplikatzen zalantza gehien sortu duen disposizioetako bat katalanera Kataluniako “berezko hizkuntza�» edo “lengua propiatzat�» jotzen duena da.
Urtarrilaren 7ko 1998/1 Legea oinarri hartuta (Hizkuntza Politikari buruzkoa) berezko hizkuntzaren printzipioaren taxukera indartu egin dela ikusten da. Eta ondorioz, baita araudi mailako bere ondorioetan ere.
“Berezko hizkuntzari�» buruzko azterketa hau, ikuspegi juridikotik, hiru eremu desberdinetan egituraturik dator2:
Merkataritza alorra egungo gizartearen motore garratzitsuenetako bat dela errealitate ukaezina da. Motore zentzu askotan da gainera, ekonomia ikuspegitik ez ezik, gizarte-harremanen ikuspegitik ere bai, galde bestela denda ttikien itxieraren ondorioz kale giroa arras moteldua duten herriei. Gizartean halako pisua duen alor batean euskarak lekua izatea behar-beharrezkoa da normalizatuko bada behintzat. Beraz, sektorean euskara normalizatzeak kaleko hizkuntza harremanetan, paisaian eta abarretan du eragin zuzena.
Kontu hauek guziak aztertuta, orain bost urte ekin zitzaion Oarsoaldea eskualdean (Lezo, Oiartzun, Pasaia, Errenteria) Euskara Merkataritzara egitasmoari. Txosten honen bidez eskualde honetan lan-ardatz hau jorratzen hasi ginenetik gaur arteko esperientzia eta egitasmoak berak izan duen bilakaera azaldu nahi dizkizuet. Ez beraz analisi sakon eta datu zaparradarik espero, bere xumean esperientzia baten kontaketa baino ez baita.
SARRERA
Nafarroako ipar mendebaldea euskalduna da. Euskarak historikoki jasandako galera prozesuak barrendik higatu badu ere, familiaren bidezko hizkuntzaren transmisio naturalak ez du belaunaldi etenik izan, eten orokorrik ez bederen. Eskualde horietan dago euskara bizien Nafarroan eta 1986az geroztik aitortu zitzaion ofizialtasunarekin batera eskoletan eta tokiko administrazioan sartu zen.
Nafarroako iparmendebaldean ditugun eskualdeen artean (Leitzaldea, Larraun, Araitz, Sakana ...), Bidasoa ibaiak zeharkatzen dituen Baztan, Bortziriak eta Malerreka ditugu. Egun, hiru eskualdeok harreman estuak (kulturalak, administratiboak, ekonomikoak,...) dituzte elkarrekin eta osatzen duten eremuak batasun handia lortu du.
Ez da bat ere erraza gertakari sozialei buruzko pronostikorik egitea. Biztanleriaren bilakaera demografikoan egin ohi dira baina beti izaten da errore maila bat edo beste. Demolinguistikan, berriz, ez da ohikoa proiekziorik egitea.
Aurki hogei urte beteko dira (2001) Donostian eta Autonomi Erkidegoan euskaldunen aurreneko zentsua egin zela, harez geroztik bost urtean behin udal erroldaren bitartez zenbatu izan dira euskaldunak. Bestetik, Euskal Kulturaren Batzarreak –EKB zenak–, 1989. urtetik aurrera, lau urtean behin, neurtu izan du euskararen kaleko erabilera. Bildutako datuen boladak edo segidak azterturik izandako joerak antzeman ditzakegu eta gerora begira funtzio bat proposatu. Beharbada ausartegia da funtzio matematiko sinple baten bitartez –hazkuntza geometrikoa–, geroari buruzko pronostikoak egitea. Gizartea, onerako eta txarrerako, matematikak aurresan daitekeena baino aldakorragoa baita.
Komunikazioa hain da ekintza arrunta eta usu egindakoa ezen guztiok jakindakotzat ematen dogula baitirudi. Baina horrek ez du esan nahi gizatalde osoak geure bizitzan zehar erakutsitako jarrera hau lan konplexu baten ondorio ez denik, eta bat nator Sebastia Serrano hizkuntzalariarekin izadiak eboluzio bidean zehar egin duen inbertsiorik handiena komunikazioan izan dela baieztatzeaz, bizitzaren jarraipenaren giltza izaki bizidun biren arteko loturan baitatza. Bizitzaren iraupenak loturarekin, komunikazioarekin zerikusia du. Gizakion artean komunikaziorako trebetasunak hobetzeko gai gara eta horretan saiatzen gara.
Mari Jose Azurmendik argitaratu duen lan hau hau gaian murgildu nahi duen ororentzat eskuliburu aberatsa da. Ez da erraza “psikosoziolinguistika» zer den azaltzea teoriaren alor honetatik kanpo bizi garenontzat. Egilearen aburuz psikosoziolinguistika hizkuntza alderdi psikosozialetik jorratzen duten tradizio disziplinario desberdinen arteko hezurmamitzea da. Terminoaren adieran sakontzeko modurik onena, ordea, liburuaren edukian murgiltzea da.
Bost atal nagusitan banaturik dator. Lehen biek gaia kokatzen dute, azken hiruek, berriz, hiru joera nagusien berri ematen digute.
Lehen atalean psikosoziolinguistikaren oinarria jorratzen da, eta hurbilpen epistemologiko, historiko eta teorikoa-metodologikoa egiten zaio. Hizkuntzaren gaiari oratzeko moduak asko izan direnez, askotarikoak dira hemen biltzen diren erreferentziak. Eta hortxe dago, beharbada, lan honen ezaugarririk aipagarrienetako bat. Bai lehen atal honetan, bai gainerakoetan, gaiari buruzko ikuspegi zabala eskaintzen du bere bideetan barna abiatu nahi duenaren lagungarri eta argigarri.
Bigarren atalak aztergaia zein den zedarritzen du. Horretarako, aldiz, gaia jorratu izan duten argitalpen eta lan garrantzitsu zenbaiten ekarpenak biltzen ditu. Zinez dira garrantzitsuak Mari Josek aipatzen dituen iturriak. Izan ere, ez baita arloan aintzindari den baten edo bestearen ekarpenera mugatzen. International Journal of Language and Social Psychology aldizkaria (1982-) eta International Conference on Language and Social Psychology (ICLASP) (1979-) mintegia dira, hain zuzen, iturri nagusietakoak. Abiapuntu mardula izan arren, ahalegin berezia egin du lan eremu eta tradizio desberdinak sailkaturik azaltzen, berak dioen bezala arloko “mapa» egiten.
Azken hiru ataletan arlo honetako hiru joera nagusiak zein ibilbide egin duten eta zertan dauden azaltzen du. Hiru atal hauetan dago, zalantzarik gabe, irakurlearentzat erakargarriena.
Joera psikologikoa duen ildoa da egun indarrean dagoena. Giza komunikazioan dago bere arretagune nagusia. Pertsonen arteko komunikazioa abiapuntutzat hartuta, prozesu psikosozialak azaltzeko eraiki diren ikuspegiak azaltzen dizkigu, esaterako botere harremana eta hizkuntzaren arteko loturak duen eragina. Zehaztasunetara joaz gizon eta emakumeen arteko harremana, eremu juridikoko interakzio komunikatiboa, lagun artekoa... azaltzen ditu.
Laugarren atala da ziurrenik hizkuntzaren normalkuntzarekin loturik daudenentzat atalik interesgarriena. Arlo honetan psicosoziolinguistikaren joera soziologikoa du aztergai da eta bertan jorratzen dituenak, berriz: bizi-kemen etnolinguistikoa, kulturazioa, identitate soziala, identitate etnolinguistikoa, abertzaletasuna... Kontzeptu horiek guztiak dira kontuan hartu beharrekoak. Zoritxarrez, ordea, gure artean gutxi jorratu izan dira. Horregatik, eskertzekoa da, hain zuzen, Mari Jose eta bere lankideek arlo honetan egindako ekarpena (Ikus kulturazioa eta MIESC eredua). Atal honetan topatuko du irakurleak euskararen egoerari buruzko aipamen gehien, gaia gure kasuari egokitzeko zinez lagungarri gertatzen direnak.
Bosgarren atala joera linguistikoaren bidetik doa. Joera honek ez dio hizkuntzari erreparatzen hizketari baizik. Hizkuntzaren erabilerari. Berbaldiak, elkarrizketak, diskurtsoa, hizkuntza markatzaileak... Alegia, hizketan ari garenean hizkuntza zer nola erabiltzen dugun adierazi nahi duguna adierazteko. Sintaxia edo morfologiaren zuzentasunaz landa, hiztunen erabilera testuinguru sozial eta psikologikoaren arteko lotura da aztertu nahi dena.
Hiru joera hauek nazioartean zein bide luzea egin duten ikusteak gu hasmetan besterik ez gaudela adierazten digu. Mari Jose bezalako ikerlari saiatu zenbaiten lanak salbu gutxi baitira bide honen luze zabalean kokatzeko moduko lanak. Eta horrek agerian uzten ditu bi gai: 1.- Zenbatekoa den oraindik ere euskararen normalkuntzak goi mailako ikerketa eta formazioan duen hutsunea; 2.- Euskal Herrian dauden unibertsitateak (UPV-EHUk bereziki) zeinen urrun dauden behar horri erantzutetik.
Hizkuntza hautua egitean botere harremanak edo identitateak zer nolako eragina duten, edo perpaus bat ekoiztean ukipenean dauden bi hizkuntzak hiztunak zeren arabera nahasten dituen xehetasunez ezagutzera iritsi behar dugu. Hizkuntza normalkuntzarako politikaren oinarrietako bat ezagutzatik erabilerarako pausuan laguntzaile nahiz eragozle diren indarrak zein diren identifikatzea da. Bestea, berriz, egoera horretan eragiteko modua da. Horretarako, ostera, informazio ahalik eta zehatzena behar da, eta hor dago, inon egotekotan, unibertsitatearen betebeharretako bat: gizarteari bere proiektuak gauzatzeko goi mailako ekarpena egitea. Gaur egun alde handia dago euskararen beharrak eta unibertsitatean ekarpenaren artean.
Irakurle euskaldunaren ikuspetik, liburu honetan euskararen errealitateari buruzko erreferentzia falta somatzen dela esango nuke. Laugarren atalean, joera soziologikoari buruzkoan, aipamen ugari egiten bada ere gainerakoetan ez da halakorik gertatzen. Hots, interesgarria litzateke aipatzea diszplina hauek Euskal Herrian zein egoeretan dauden (zein ikerketa egin diren; zein emaitza; zein joeretan oinarrituz...) eta zein liratekeen etorkizunari begira gurean bereziki landu beharreko ildoak)
Hutsuneak hutsune, ordea, eskuliburu honek abiapuntu aberatsa eskaintzen dio bide horretan abiatu nahi duenari. Indar berriak hartzeko balio izango al du!
Conflicte lingüÃstic i ideologia [=Hizkuntz gatazka eta ideologia] izenburupean, Alcoi-ko IX. Soziolinguistika jardunaldiak egin ziren 2000ko maiatzaren 19 eta 20an, bertako udalaren hizkuntz normalizaziorako kabineteak antolatuta. 150 bat lagunek parte hartu zuten jardunaldietan, gehienak Valentziatik [PaÃs Valenci� ] eta Kataluniatik etorriak. Tradizio handia dute jardunaldiek eta, katalanezko soziolinguistikan ezezik, euskal soziolinguisten artean ere oso ezagunak dira. Oro har, herri horietako soziolinguistikaren beste aurpegi bat ezagutzeko parada ezinhobea eskaini dute.
Aurtengo hizlariek honako gai hauek garatu zituzten:
