Hizkuntzen arteko ukipen egoera gertaera arrunta da. Hau da, herri askotan jazotzen da; Europan bakarrik berrogeita hamar milioi pertsona inguru bizitzen gara egoera horretan. Halere, ez da gehiegi aztertu. Gehienetan, hizkuntza gutxitua desagertu aurreko egoera gisa ulertzen da. Baina beti ez da horrela izaten. Horra hor, lekuko, euskararen egoera. Hizkuntzen arteko ukipen egoera, bada, ezegonkorra da; aldakorra, alegia. Aldakortasun horretan hizkuntzen arteko lehia ez da beti modu berean agertzen. Hizkuntza gutxituaren aldetik iraupenerako erresistentziarik izaten ez bada erabateko desagerpena berandu baino lehenago gertaera segurua da. Erresistentzia egonez gero hizkuntza gutxitua iraunarazi daiteke. Erresistentziatik harago, berreskurapena eginkizun zaila eta luzea da.

SARRERA

Pasaiako udalerriak proposatutako ikerketa-beka batean du bere oinarria idazlan honetan aurkeztuko dugunak. Ikerketa honen emaitzarik esanguratsuenak 2004ko otsailean Bilbon egin zen VI. Soziologiako Kongresuko soziolinguistikako atalean aurkezten ari ginela, SEI Elkartekoen gonbitea jaso genuen aldizkari honetan ikerlanaren berri emateko.

ERABILERA INDARTZEKO GAUR EGUNGO BIDEAK NORAINO IRISTEN DIRA?

Hizkuntza normalkuntzako orain arteko bideak eta emaitzak kalifikatzeko adjektiboak bilatzen hasita era honetakoak bururatzen zaizkit niri: gorabeheratsuak, kontraesankorrak, gazi-gozoak...

Egoera soziolinguistikoak aztertzeko, ezinbestekoak dira errepresentazioak ondo jorratzea eta are gehiago gure ikerketak erabilera baldin badu helburu. Norbaiti galdetzen badiogu zein hizkuntza erabiltzen duen bere gurasoekin edo bere lagunekin adibidez, ez dugu jakingo benetan zein hizkuntza erabiltzen duen baizik eta berak zein hizkuntza pentsatzen duen erabiltzen duela. Erraz nabaritzen da eguneroko bizitzan: askotan pertsona bati galdetu diodanean zein hizkuntza erabili duen elkarrizketa bat izateko beste pertsona batekin, elkarrizketa burutu eta gutxira, minutu edo segundu batzuetara, askotan jendeak ez daki zer hizkuntza erabili duen eta horrelako erantzunak jasotzen dira: "nola egin dudan nire anaiarekin... ez dakit... euskaraz... nire anaiarekin beti egiten dut euskaraz". Errepresentazio bat, beraz, besterik ez da.

ERABILERA INDARTZEKO GAUR EGUNGO BIDEAK NORAINO IRISTEN DIRA?

Oso datu gutxi dugu euskararen erabilerari buruz. Euskal Herriko euskararen kale erabilerari buruz, adibidez, lau datu sorta baino ez dugu, EKBk eta SEI Elkarteak 1989 eta 2001 bitartean egindako neurketetan lortutakoak, hain zuzen ere. Neurketa horietako datuen arabera, gora egin du euskararen kale erabilerak: hamabost urtean % 25 hazi da. Hala ere, oraindik oso apala da.

ERABILERA INDARTZEKO GAUR EGUNGO BIDEAK NORAINO IRISTEN DIRA?

Botila erdi betea-erdi hutsa; balantze gazi-gozoak, argi-ilunak... Azken urte eta hamarkadetako euskararen erabileraren bilakaera baloratzerakoan maiz agertu izan dira era honetako kontzeptuak. Zantzu eta datu guztien arabera aurrera egin dugu, baina lortutako emaitzek ez dituzte bete genituen itxaropenak. Alegia, aurrera egin dugu, baina ez dugu aurreratu, uste, nahi edo behar genuen adina.

Oraintsu (Berrian, 2004ko urriaren 28an) Ibon Usarraldek, euskal hizkuntza komunitatearen bizindar etnolinguistikoaren inguruko ikerketaren egileak, zera zioen: "Euskara, luzera, hiltzera kondenatuta dago". Bere esanetan hizkuntza baten osasunaren adierazlerik argiena hiztun komunitateak egiten duen hizkuntza horren erabilera da eta corpusean zein statusean eragiten denean erabilera indartzeko asmotan egiten da. Erabilerarik gabe ez baitago hiztun komunitaterik, ez behintzat hizkuntza horretakorik.

ERABILERA INDARTZEKO GAUR EGUNGO BIDEAK NORAINO IRISTEN DIRA?

Urrats erabakigarriak egin dira joan deneko hamarkadetan. Labur erantzutekotan, irakaskuntzan eta helduen euskalduntzean egin diren aurrerakadek ekarri dute gaur egun dugun ezagutza tasa, txikia oraindik, baina ditugun erabilera indizeak ahalbideratzen dituena. Bi arlo horietan —irakaskuntzan eta helduen euskalduntzean— urratsak egiten segitzea, eta are neurri handiagoan egitea dira aurrera begirako bide garrantzitsuenak erabileran gora egiteko.

Euskal jendartearen euskararen erabilera kezkagarriaren aurrean euskalgintzan eta baita beste hainbat eremutan diharduten talde ezberdinek ahaleginak egin dituzte urte hauetan zehar egoera hori irauli nahian. Eginahal honetan egongo ziren segur aski aurrerapauso egokiagoak emateko aukerak, euskaldun orok euskaraz egingo bagenu egoera oso ezberdina izango litzatekeela ere egia baita, baina ezin ahantz daiteke gaur egun euskararen egoeraren erantzuleak ez garela herritar euskaldunak, nahiz eta sarri gure burua zigortu. Egoera honen jatorria mendeetatik datorren hizkuntza ordezkapena eta horretarako erabiltzen diren tresnak dira, alegia egun ezarrita dauden euskararen lege zatiketa eta horren araberako hizkuntza politikak. Zeintzuk dira euskara erabiltzeko gaur euskal jendartean dauden aukerak eta esparruak? Nola ordezkatu da hizkuntzaren ezagutza eta erabilpena historian zehar? Oro har, aipatu tresna horiek lagundu baino, kalte egin diote euskararen erabilpenari, erabilerarako esparruak murriztu baitituzte.

ERABILERA INDARTZEKO GAUR EGUNGO BIDEAK NORAINO IRISTEN DIRA?

Azken hamabost urtean aurrerapen handiak egin dira lan munduan euskara txertatzeko bidean, eta horrek isla izan du batez ere azken hamar urteetan euskara plana duten enpresen kopuruan.