Hezkuntza mundua eta hizkuntza berreskurapena
Zaila egiten da gai honen inguruan lasaitasunez idaztea, euskararen berreskurapenean eta normalizazioan ari diren kultur, hezkuntza, gizarte, eta enpresen esparruetako erakundeak behin eta berriz jasaten ari direna kontuan izanik.
Halere, lasaitasuna beharrezkoa da. Idazten duen honek gure hizkuntzaren egoera ona dela uste du; hori bai, asko hobe daitekeena. Eta baieztapen hau ondo ulertzeko idazkian azaltzen diren balorazioak bizipen zehatz batzuetan oinarritzen direla argitu behar da, euskara ia desagerturik egon den herrialde batean gertatutakoak, Araban hain zuzen ere. Eta esparru zehatz batetik egiten dira, euskararen berreskurapenaren alde ahalegin handia egin duen Euskal Eskola Publikotik.
1. ATARIKOA
“Izan, ala ez izan” Shakespeare-k (1564-1616) Hamlet-en ahotan jarritako esaldi gogoangarria euskararen eta euskarazko irakaskuntzan aritu izan diren eta hala diharduten askoren barreneko pentsamenduak laburbiltzen dituen esaldia da, beharbada. Izan ere, Euskal Herrian gertaturiko mintzaldatzeari (language shift) galga jartzeko ez ezik euskararen indarberritzea gertatu ahal izateko ere, eskolaren[1] zein helduen euskalduntze eta alfabetatzearen ekarpena garrantzi handikoak izan dira. Ingurumari horretan, Cooper-en “maintenance of a language implies its acquisition by the next generation” ildotik, Euskal Herrian gertatutako dislokazio demografikoari[2] (Fishman) zein ahultze soziokulturalari buelta emate horretan gogotik ahalegindu gara ikastoletan, eskoletan, zein euskaltegietan. Lortutako emaitzek ez gaituzte erabat gogobete, ordea, eta, besteak beste, euskal lurralde batzuetan euskararen ezagutzak gora egin arren, adin talderik gazteenetan, euskararen erabilerak maila bereko hazkunderik ez izatea kezka iturri da gure artean.
1. SARRERA
Hizkuntzaren jabekuntzaren era orok, Vygostkik aipatu zuenez, testuinguru sozialean euskarri-sistema, ikaskuntza, eta jabekuntzaren barne prozesuaren arteko ezinbesteko topaketaren menpe daude (Bruner, 1981, 1984). Hori dela eta, ekintza linguistikoa gizarte-ekintza mota bat da, honela hizkuntzaren garapenak elkarrekintzaren garapenarekin, sozializazio prozesuekin elkartasun estua izango luke (Diez.Itza, 1992).
SARRERA
Alderagarriak al dira hiztun bat hainbat hizkuntza erabiltzen dituena eta beste bat bakarra erabiltzen duena? Aurrenak eta azkenak era berean erabiltzen al dute hizkuntza? Artikulu honen bidez eztabaida hori plazaratu nahi dugu eta gaia hurrenkera honetan jorratuko dugu: lehenik, marko teorikoari buruz arituko gara eta bi ikuspegi jorratuko ditugu eleaniztasuna aztertzeko; bigarrenik, aipatu egingo ditugu zeintzuk ezaugarri dituen gaitasun eleaniztunak; hirugarrenik, aztertu egingo dugu eleaniztunaren portaera linguistikoa hainbat adibide jarriz; eta, azkenik, hainbat ondorio aterako ditugu.
Hezkuntza eleaskotarikoaren egitasmoa hedatzen ari da, eta horretarako egon daitezkeen bideen artean eleaniztasun goiztiarraren aukera nagusitzen ari da gure artean. Ikusi besterik ez dago horretaz jabetzeko, urrutira joan gabe Euskal Herrian bertan, eta bereziki Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroan, nola azken hamarkadaz geroztik, urtez urte, zabaltzen ari diren ikastoletan, eskola publiko eta pribatuetan hirueletasun goiztiarreko esperientziak. Badirudi, gainera, hezkuntza komunitatean nahiko adostasun handia dagoela eleaniztasunaren lorpenei dagokienez: derrigorrezko irakaskuntza bukatzerakoan, bi hizkuntza ofizialen ezagutza sendoa eta erabiltzeko gaitasuna ziurtatuko dira; eta atzerriko hizkuntzei dagokienez, aukeratzen den atzerriko lehen hizkuntzan komunikatzeko eta ikastarlo bat hizkuntza horretan jarraitzeko oinarrizko gaitasuna eta atzerriko bigarren hizkuntzaren ezagutzaren hastapenak ziurtatuko dira. Zalantzarik gabe esan daiteke euskal eskolan azken bolada honetan egiten ari den berrikuntzarik nabarmenetakoaren artean elebitasunaren planteamendutik eleaniztasun goiztiarraren planteamendura aldatzea dela. Bide hori urratzeko asmoz, 1991-1992 ikasturtean Ikastolen Elkarteak ingelesaren irakaskuntza goiztiarra abian jarri zuen “Eleanitz-Ingelesa” proiektuaren bidez.
Ikastolen Elkartea “Euskal curriculum propioa” aztertzen ari da, zenbait adituren laguntzarekin; alegia, 1996ko Ikastolen III. Batzarrean hartu zuen konpromezua gauzatzen ari da. Curriculuma gauza zabala da, ondoko galderari erantzun behar diolako: Euskal Herriko pertsona kulturadun batek euskal kulturari buruz eta kultura unibertsalari buruz oro har, gutxienez:
SARRERA
Ideia hau maiz azaldu bada ere, berriz aipatzea komeni da: euskararen normalizazio prozesua hezkuntza arloan Nafarroako gizarte eragileei zor zaio neurri handi batean, Administrazioa (instituzioen ardura duten eta izan duten alderdi politikoak) honen kontra ari baita. Administrazioak beti gizartearen eskaeraren ondoren onartu du euskararen alde hartu beharreko neurriren bat: ikastolak 60ko hamarkadan klandestinitatean sortu ziren, 70eko hamarkadan irakasleen aldeko jarrerari esker hasi zen euskaraz irakasten eskola publikoetan, eta honi esker Administrazioak 11 maisu maistra kontratatu zituen “cupo de bilingüismo” deiturikoa sortuz. 80ko hamarkadaren hasieran gero eta nabarmenagoa zen herritar askoren euskararen aldeko konpromezua eta euskarazko irakaskuntza errealitate bilakatzen ari zen, nahiz eta legezko onarpenik ez zen gertatuko 1986 urtera arte, Euskararen Legea onartu zen urtea, hain zuzen ere.
Iparraldean eskoletako euskal irakaskuntzak inoiz ez bezalako garrantzia dauka. Alabaina, 2001eko inkesta soziolinguistikoak erakusten digu familia bidezko transmisioa ez dela ongi egiten. Beraz, eskolaren gain da neurri handi batean euskararen jarraipena segurtatzea. Gainera, haurrak gero eta gehiago bi urtetan sartzen dira ama-eskolan, eta adin horretan lehen hizkuntza ez da oraino behin betiko finkatua.
*Oharra: lan hau erabili.com webgunean argitaratu zuen Iñaki Artola Zubillagak, 2003ko maiatzaren 28an.
