GATAZKAK eta AKORDIOAK gizarte hizkuntzanitzetan: Finlandia

Konstituzioa egiteko prozesuan hiru ezaugarri nagusi ikus daitezke. Lehenik, lider suediarren politikarako trebetasunagatik, negoziatzeko botereagatik eta etengabeko jardunagatik oso onartua zegoen prestaketa lanean zehar hizkuntz gaietan finlandiarrek (suomieradunek (2)) eta suediarrek (suedieradunek) legearen aurrean berdintasuna izaten jarraituko zutela –lehen bezalaxe alegia–. Alderdien arteko desadostasunak printzipio horren aplikazioaren inguruan sortu ziren batez ere. Hizkuntz erregulazioaren bigarren printzipioa aurreko neurrietatik sortu zen, 1902ko Hizkuntz Dekretutik batez ere. Bigarren printzipio horrek zera dio: eskualde edo herri mailako hizkuntz aldaerak onartzen direla, udal edo parrokia bakoitzean zein hizkuntza nagusitzen zen kontuan izanik. Hirugarren printzipioak, berriz, Konstituzioa egiteak honako gai hauetan erabaki praktikoak hartzea eskatzen zuen: zein punturaino jaso behar diren hizkuntzari buruzko klausulak Konstituzioan bertan, eta zein gai utzi behar diren ondorengo legeetarako.

Gaur egun ez da horren handia xedapen anbiguo horren garrantzia, 1919ko testuinguruan, ordea, gauzak oso bestelakoak ziren: izan ere –zeharka bada ere–, suedieradunen zirkuluetako asmoak ikus daitezke bertan, garai hartan autogobernatutako eskualde edo probintzia suediarrak sortzeko asmoa baitzuten, nahiz eta gerora ezer gutxi lortu zuten.

1922ko legearen printzipio nagusia udalerri edo udal bakoitzeko hizkuntz sailkapena da (bigarren artikulua). Herriak ofizialki elebakarrak izango dira (suomieraduna edo suedieraduna) gutxiengoan dagoen hizkuntza ofiziala erabiltzen duten biztanleen kopurua %10 baino txikiagoa bada, eta herriak elebidunak izango dira, berriz, hizkuntza ofizialaren gutxiengo biztanleen %10 edo %10 baino gehiago bada.

1922ko beste xedapen batek (nahiz eta geroago zuzendu egin zen) honako hau ezartzen zuen: Helsinki, Turku eta Vaasa-ko hiriak, hau da, hiru probintzia elebidunen hiriburuak, elebidun izaten jarraituko zutela nahiz eta hizkuntz gutxiengoaren hiztunak %10eko mugatik behera jaitsi.

Eta etengabe aldatzen ez ibili behar izateko, legeak atalase edo tolerantzi gunea deituriko ideia sartu zuen, honela aplikatuz: gutxiengo batek %12 izatera iritsi behar zuen beraien udala elebiduna bihurtzeko, eta herri elebidunak, berriz, %8tik behera jaitsi behar zuen elebakar bihurtzeko.

udal batek hizkuntz gutxiengoa duenean eta gutxiengo hori biztanleen herena baino txikiagoa denean dokumentuak gehiengoaren hizkuntzan argitaratuko dira (utfärda expedition), eta hala eskatzen denean itzulpenak erantsiko dira.

Barruti elebakarretan barne hizkuntza gisa barrutiko hizkuntza bera izango da (barne hizkuntza honela definitzen da: dokumentuen hizkuntza, kontabilitatekoa, erakundeen arteko gutun-harremanak, eta oro har, kanpoko bezeroei zuzentzen ez zaizkien dokumentuak (11. artikulua). Barruti elebidunetan, berriz, biztanlegoaren gehiengoak hitz egiten duen hizkuntza erabiliko da, bai gai orokorretarako, baita langileak kontratatzeko garaian ere.

1922ko testua xehetasunez aztertu bada, honegatik izan da: egoera elebidunari buruzko hizkuntza araudiaren sistema heldua eta ondo ikusia delako. Izan ere, sistema horrek merezi du azterketa konparatiboa egitea. Ikuspuntu formaletik erabat simetrikoa da.

Hona hemen are garrantzitsuagoa den beste berrikuntza bat: 1921 eta 1922ko testuek, biek, eskatzen zutela hamar urtean behin berraztertzea udal eta administrazio barrutien sailkapena. Xedapen horren bidez, lurraldetasun elementuak aldagarriak bihurtu ziren denboran zehar; beraz, gehiago ziren errealitate sozialaren ispilu, gizartearentzako derrigorrezko marko legala baino. Aldaketa hori garaipen garrantzitsua izan zen Eemil Setälä-rentzat, hizkuntzalari “Finofilo eta parlamentarioarentzat, berak gidatu baitzuen parlamentuaren bidezko legeria

Setälä-k goraipatu egiten zuen hizkuntz legea (1921eko bertsioan), zeren bere esanetan munduan ez zegoen horrelako legerik “Finlandiako suedieradunei bezalako pribilejioak eskaintzen zioenik kopurutan hain txikia zen gutxiengo bati,.

1960ko erroldak erakusten zuenez, Turkun bizi ziren suediarrak hiri horretako biztanleen %7,6 besterik ez ziren. Datu horrek –muga edo atalaseko %8tik behetikoa denez– amaiera emango lioke hiri horren status elebidunari, hain zuzen ere Finlandian mendeetan zehar suediartasunaren gune nagusi izan den hiriaren statusari.

1962ko legearen arabera, lehendik zegoen ehunekoaren irizpideaz gain, 5.000 biztanle edo gehiagoko hizkuntz gutxiengoren bat zuten udal guztiak izango ziren legez elebidun

Puntu nagusia honako hau litzateke: independentziaren ondorengo hizkuntz legeriaren ezaugarri nagusi gehienek indarrean jarraitu zutela, horren kontrako bi faktore garrantzitsu egon arren: nazionalismo finlandiarraren gorakada indartsua eta epe luzeko aldaketa demografikoa (finlandiarren aldekoa).

finlandiar gehienek “nahi zuten akordioren batera iritsi suediarren erabateko berdintasunari dagokionez, baina ez zuten urrats bat bera ere emango hortik aurrera" suediarren autogobernurantz edo bananketa administratiborantz (1919, 38). Handik pixka batera gobernuak autonomia mugatuagoa eskaini zuenean erlijio eta hezkuntza gaietan, suediar gehienek nahiago izan zuten erdibideko irtenbidea bilatu, irabazi ezin zuten borroka batean jarraitu baino

Bigarren gertakizun garrantzitsua saami (laponiera) hizkuntzaren onarpen ofiziala izan zen. Lehen oso leku marginala zuen, eskola eta haurren zaintzari buruzko legerian xedapen gutxi batzuk besterik ez baitzuen. 1991ko lege bati esker, ordea, onespen osoa eman zitzaion

Lege horren arabera lau udal handitan definitu eta mugatzen da laponiarren bizilekua Finlandiako Ipar Laponiako probintzian

Lurralde horretan laponiarrek saamiera erabil dezakete hainbat lekutan: epaitegietan, estatu agintari lokal edo erregionalekin, udalekin, udalen elkarteekin eta eliz kongregazioekin.

Finlandiaren hizkuntz politikaren bilakaerak paralelotasun interesgarriak erakusten ditu aurreko bi bolumenetan aipatu ditugun hizkuntz talde txikien statusaren hobekuntzarekin, hau da, erromantxeak Suitzan eta alemanierak Belgikan legearen aurrean duten gero eta ezagutza handiagoarekin.

Marko konstituzionala eta instituzionala

Azken hamarkadetako Belgika edota Kanadarekin konparatuz gero, Finlandian hizkuntzei buruzko konstituzio eta legegintzako akordioek garbi erakusten dute bertan egonkortasun instituzional azpimarragarria dagoela. Lehenengo kapituluan adierazi dugun bezala, independentziaren lehen urteak oso garrantzitsuak izan ziren. Urte horietan hizkuntza eta bestelako gai etnokulturalak gobernu berriaren agenda betetzen zuten gai serioetako batzuk besterik ez ziren. Bi hizkuntz komunitaterik garrantzitsuenen arteko harremanak hiru multzo hauetan tratatu eta erregulatu ziren batez ere: 1919ko Konstituzioan, 1920an Åland uharteentzat propio egindako lege berezietan, eta azkenik, hizkuntzei buruz 1921ean eta 1922an onartutako hainbat legetan. Legegintza jarduera aldi emankor horren ondoren, berriz, gutxi gorabehera zazpi hamarkada iraun duen nolabaiteko egonkortasun instituzionala etorri da. 1920ko eta 1930eko hamarkadetan hizkuntz lege berriek eraso ugari jasan zuten nazionalismo finlandiarraren aldetik, 1935ean egindako zuzenketa batzuen kasuan izan ezik. 1962 eta 1975ean egindako doikuntza batzuez gain, lege horiek bi fenomeno jasan dituzte: suedieradunen jaitsiera demografiko luze eta geldoa alde batetik, eta komunitate horren talde identitate bereizgarriaren ahultzea bestetik (gai hori 2. eta 3. ataletan aipatu da). Garai horretan aldakuntza formalek baino garrantzi handiagoa izan zuten orokorrean gizarte mailako usadio eta ohituren aldaketa sakonek; baita sistemaren izpirituan gertatutakoak ere, oro har hartuta. Dena den gai horiek azterketa sakonagoa eskatzen dute, eta hain zuzen ere, horren nabarmenak ez diren faktore horien eragina garbiago azalduko da atal honetan aurrera egin ahala.

A. Konstituzioa eta Hizkuntz Legeak

1919an Konstituzioa garatu, aurre-proiektua egin eta onartu egin zen: hori guztia lehen atalean dago laburbilduta. Konstituzioa egiteko prozesuan hiru ezaugarri nagusi ikus daitezke. Lehenik, lider suediarren politikarako trebetasunagatik, negoziatzeko botereagatik eta etengabeko jardunagatik oso onartua zegoen prestaketa lanean zehar hizkuntz gaietan finlandiarrek (suomieradunek (2)) eta suediarrek (suedieradunek) legearen aurrean berdintasuna izaten jarraituko zutela –lehen bezalaxe alegia–. Alderdien arteko desadostasunak printzipio horren aplikazioaren inguruan sortu ziren batez ere. Hizkuntz erregulazioaren bigarren printzipioa aurreko neurrietatik sortu zen, 1902ko Hizkuntz Dekretutik batez ere. Bigarren printzipio horrek zera dio: eskualde edo herri mailako hizkuntz aldaerak onartzen direla, udal edo parrokia bakoitzean zein hizkuntza nagusitzen zen kontuan izanik. Hirugarren printzipioak, berriz, Konstituzioa egiteak honako gai hauetan erabaki praktikoak hartzea eskatzen zuen: zein punturaino jaso behar diren hizkuntzari buruzko klausulak Konstituzioan bertan, eta zein gai utzi behar diren ondorengo legeetarako. 1919ko testuak garbi utzi zuen arlo zail gutxi batzuk printzipio orokor gisa landu zirela, zehaztasunetan sartu gabe ordea, une hartan ezin zutelako horiei buruzko akordiorik lortu.

1919ko Konstituzioan zuzenean hizkuntza lantzen duten zenbait klausula daude, denetan garrantzitsuena, ordea, 14. artikulua da. Garai hartan egiten zen bezala, artikulu horrek hiru paragrafo desberdin ditu, bakoitza gai bati buruzkoa. Lehena adierazpen soila da: “Errepublikako hizkuntza nazionalak (kansalliskielet, nationalspråsk) suomiera eta suediera izango dira. Klausula horrek bi hizkuntza ofizialen berdintasun sinbolikoari eutsi eta indartu zuen. Suitzako Konstituzioaren 116. artikulutik moldatua dagoela esan ohi da. (Modeen, 1970a, 128; 1982b,8; 1983,99; eta cf. 1.en bolumena, 119-22). Eta hizkuntza nazionalen berdintasun legalaren kontzeptu horixe bera da aurreko belaunaldietako suediardunak bultzatu zituena hizkuntz gutxiengo gisa tratatu nahi zituztenen aurrean erresistentzia gogorra egitera; Nazioen Ligako gutxiengo hitzarmenetan aurreikusten zenaren aurrean, esate baterako. Beraien helburua erabateko berdintasuna lortzea zen.

14. artikuluko bigarren paragrafoak honakoa adierazten du: legez bermatuko zela Finlandiako biztanleek gortearen eta aginte administratiboaren aurrean beraien hizkuntza (äidinkieli, modersmål) “finlandiera edo suediera erabiltzeko eskubidea, eta baita agintari horiek igorritako dokumentuak beraien hizkuntzan lortzeko eskubidea ere. Bestetik, bi hizkuntz taldeen eskubideak “printzipio berberen arabera babesten dira. Azpimarratzekoa da berme horiek Finlandiako hiritarrei bakarrik eskaintzen zitzaizkiela, eta ez bertako hiritar ez zirenei. Salbuespenak salbuespen, printzipio hori (oinarrizko eskubideak hiritarrei bakarrik bermatuko zitzaizkiela, alegia) Konstituzioaren atal honetako artikulu guztietan aplikatzen da (5. artikulutik 16.era) (3). Gainera, klausula hori finlandieradunei eta suedieradunei bakarrik ezarri zitzaien, eta ez beste hizkuntz taldeetako kideei. Dena den, epigrafe honetako gairik garrantzitsuena oraindik indarrean jartzeko zegoen hizkuntz legeria zen.

14. artikuluko hirugarren paragrafoak honakoa adierazten zuen: suomiera eta suediera hiztunen “behar kultural eta ekonomikoak “printzipio berdinen arabera (samanlaisten perusteiden mukaan, enligt enahanda grunder) asetuko zirela. Hiru paragrafoen ezaugarririk nabarmenena simetriaren garrantzia da, eta bigarren eta hirugarren paragrafoetan, berriz, zera ikusten da: simetria hori garrantzitsuago dela trataera edo prozedurari dagokionez, emaitzen mailan baino. Bigarren paragrafoak ez bezala, (paragrafo horrek eragindako hizkuntz legeria aurrerago aztertuko da xehetasun handiagoz) hirugarrenak –edo klausula “kulturalak– ez du izan bestelako aplikazio legislatibo orokorrik. Horren ondorioz eztabaida beroak sortu dira; baita agintari desberdinen aldetik balorazio desberdinak ere. Egile batzuek 1920 eta 1930eko hamarkadak markatu zituzten taldeen arteko eztabaida latzak azpimarratu dituzte batez ere (Wuorinen, 1965, 340-341; Modeen, 1970a, 129). Konstituzio gaietan aditurik onenetarikoa den batek zera adierazi du: aldez aurretik hainbat eztabaida egin arren “ez dela lortu [hirugarren paragrafoaren] interpretazio adostua eta aplikatzeko orduan oinarri bakarra kasuan kasuko ad hoc erabakiak direla (Merikoski, 1960, 92). Hala ere, zenbaitek defendatu egiten dute paragrafo hori, bereziki suediarren aldean. Zientzia eta kultura arloko dirulaguntzetan tratamendu bera lortu ahal izateko oinarria eskaini du eta arlo horietan “oso muga zehatzak jarri dizkio arbitrariotasunari (Jansson, 1985, 81). Gainera, paragrafo hori askotan aipatu izan da hezkuntza mailan berdintasun berme gisa. Hizkuntz Bakerako Batzordearen ustez, haren garrantzia areagotu egin zen, hezkuntzarako eskubideentzat beste garantia konstituzionalik ez zegoelako (Språkfredskommitténs betänkande, 1945, 103-105). Horren garrantziaren beste adierazlea honako hau dugu: hamalaugarren artikulua, bere osotasunean hartuta, ez dela inoiz salbuespeneko legeren batez ukitu ere egin, Paavo Kastarik adierazi duen bezala (1966,52).

Hizkuntzari dagokien beste zehaztapen konstituzionalak laburrago aipa daitezke. Legegintzaren atalean azaltzen den 22. artikuluak honako hau ezartzen du: legeak, lehendakaritzako dekretuak eta gobernu eta parlamentuaren arteko zenbait komunikazio mota Estatuko bi hizkuntzetan egon behar dutela. 50. artikulua Estatuaren zatiketa administratiboari buruzkoa da: probintziak, eskualdeak, eta udalerriak edo udalak. Artikulu horren hirugarren paragrafoak eskatzen du unitate horietako mugak aldatzen direnean sortutako lurralde berriek elebakarrak (suomieradunak edo suedieradunak) izan beharko luketela “egoerak hori posible egiten duen neurrian, edo behintzat inguru horietan hizkuntz gutxiengoak “ahalik eta txikienak izan beharko luketela. Hurrengo artikuluak zera ezartzen du: elebakartasun administratiboko printzipio hori bera aplikatuko dela legeriak “hiritarren autogobernu printzipioa aplikatzen duenean “udalerriak baino handiagoak diren administrazio lurraldeetan. Gaur egun ez da horren handia xedapen anbiguo horren garrantzia, 1919ko testuinguruan, ordea, gauzak oso bestelakoak ziren: izan ere –zeharka bada ere–, suedieradunen zirkuluetako asmoak ikus daitezke bertan, garai hartan autogobernatutako eskualde edo probintzia suediarrak sortzeko asmoa baitzuten, nahiz eta gerora ezer gutxi lortu zuten. Amaitzeko, 75. artikulua derrigorrezko zerbitzu militarrari buruzkoa da, eta indar armatuen barruan hizkuntz unitate homogenoak sortu behar direla xedatzen du, baina –harrigarria bada ere, hizkuntzen berdintasun printzipio formalari bizkarra emanez– armadaren agintean erabili beharreko hizkuntza suomiera dela adieraziz. Xedapen konstituzional horietako gehienak eta beraien ondorioak hurbiletik aztertuko dira atal honetan aurrera egin ahala, instituzioen egitura sakonkiago aztertzean.

1919ko Konstituzioko Dekretua baino haratago, beste zenbait dokumentu izatez konstituzionaltzat hartzen dira eta harekin batera argitaratu ohi dira (Constitution Act of Finland, 1984). Horien artean ditugu, esate baterako, 1928ko Parlamentuko dekretua eta Parlamentuaren funtzionamendu arauak, azken horiek lehenik 1927an onartuak izanik; biek, gainera, hizkuntz erregulaziorako bestelako xedapenak dituzte. Hala ere, haiek baino garrantzitsuagoak dira hizkuntz legeak eta azken horiek aplikatzeko dekretuak. Denen artean garrantzitsuena 1922ko Hizkuntz Legea da; horrek behin ere aplikatu ez zen 1921eko legea ordezkatu zuen. Horrekin zerikusia duten beste materialen artean honako hauek ditugu: 1922ko beste lege bat, funtzionarioei eskatu beharreko hizkuntz ezagupenei buruzkoa; ministroen kontseiluaren dekretuak, zeinen arabera 10 urtean behin definitzen den (edo birdefinitu egiten da) barruti judizial eta administratiboen hizkuntz sailkapena; bestetik, hor ditugu, halaber, bi hizkuntzetan zenbait toki izen ofiziali buruzko dekretuak.

1922ko Finlandiako Hizkuntz Legea –1960ko lege belgikarra edo 1969ko lege kanadarra bezala– sektore publikoan jarduera kopuru zabala erregulatzen saiatzen da, honako esparru hauetako hizkuntz praktika esate baterako: gorteak, zerbitzu publikoa, indar armatuak, Estatuko eliza eta udal administrazioa. Beraz, atal honetako zenbait lekutan berriro agertuko da, aurrerago. Oraingoz egin nahi dugunerako, ordea, bost izenburuz laburbil daiteke: oinarrizko printzipioak, jendearen hizkuntz eskubideak, hizkuntzaren kanpo erabilera, barruko lan hizkuntza, eta gainerako xedapenak. Gure lan honetan testu originala aztertuko da, 1922an onartu zen bezalaxe, nahiz eta xedapen haietako batzuk –aurrerago ikusiko dugun bezala– geroago berrikusiko ziren.

1922ko legearen printzipio nagusia udalerri edo udal bakoitzeko hizkuntz sailkapena da (bigarren artikulua). Herriak ofizialki elebakarrak izango dira (suomieraduna edo suedieraduna) gutxiengoan dagoen hizkuntza ofiziala erabiltzen duten biztanleen kopurua %10 baino txikiagoa bada, eta herriak elebidunak izango dira, berriz, hizkuntza ofizialaren gutxiengo biztanleen %10 edo %10 baino gehiago bada. Azpimarratzekoa da aldi horretan udal gobernuaren eredu hau Finlandia guztian ezarri zela; izan ere, Kanadak, 1969ko hizkuntz legegintzan printzipio bera onartu zuenean, esperimentuak ez zuen arrakastarik izan, neurri handi batean ez zegoelako halako udal unitate estandarizaturik (McRae, 1978, 336-39). 1922ko beste xedapen batek (nahiz eta geroago zuzendu egin zen) honako hau ezartzen zuen: Helsinki, Turku eta Vaasa-ko hiriak, hau da, hiru probintzia elebidunen hiriburuak, elebidun izaten jarraituko zutela nahiz eta hizkuntz gutxiengoaren hiztunak %10eko mugatik behera jaitsi. Udalen oinarrizko sailkapen hori oinarri bihurtu zen era guztietako barruti judizial eta administratibo handiagoak sailkatzeko orduan. Barruti horiek elebidunak izan behar zuten baldintza hauetakoren bat betetzen bazuten: udal elebidun bat edo gehiago izatea bere baitan, edo bestela bi hizkuntzetako udal elebakar bana izatea. Artikulu honetan beste paragrafo garrantzitsu bat ere bada, honakoa xedatzen du: hamar urtean behin sailkapen horiek guztiak berraztertu egingo direla, horretarako estatistika ofizialetan oinarrituz; horrela, biztanleriaren aldaketek sailkapen aldaketak eragiten zituzten. Eta etengabe aldatzen ez ibili behar izateko, legeak atalase edo tolerantzi gunea deituriko ideia sartu zuen, honela aplikatuz: gutxiengo batek %12 izatera iritsi behar zuen beraien udala elebiduna bihurtzeko, eta herri elebidunak, berriz, %8tik behera jaitsi behar zuen elebakar bihurtzeko.

Hurrengo artikuluak agintari publikoekin harremanak dituztenen hizkuntz eskubideei buruzkoak dira. Finlandiar hiritarrek banaka beraien hizkuntza erabil zezaketen (adib. suomiera [finlandiera] edo suediera, baina ez beste hizkuntzarik), “beraien kasuetan edo beraiek entzunak diren kasuetan; eskubide horixe bera beste hainbat mailatan ere aplikatzen da: udalerrietan eta erakunde nazionaletan, kongregazio erlijiosoetan eta hezkuntza zentroetan; kasu horietan guztietan denek beraien hizkuntza erabil dezakete. Bestetik –eta antza denez hau bertako beste zenbait pertsona legalei ere aplikatzen zaie, adib. enpresa eta korporazio komertzialei– barrutiko hizkuntza erabili behar da (eta barrutia elebiduna denean, berriz, bi hizkuntzetako bat) (3. artikulua). Salaketa eta antzeko egoeretan, berriz, estatuko funtzionarioak salatuaren hizkuntza erabili behar du, baldin eta bere lanposturako hizkuntza hura jakitea beharrezkoa bada; eta beste auzitegietan edo polizia lanetan interpretazio lanak egitea eskatzen da (4. artikulua). Eskualde elebakarretan, bestetik, agintariek dokumentua barrutiko hizkuntzan argitara dezakete, baina baliozko itzulpena erantsi beharko du alde batek zerbitzuak beste hizkuntzan eskatzeko eskubidea duenean (5. artikulua). Barruti elebidunetan, arau orokorra honako hau da: bezero jakin bat edo bezero talde bat zerbitzatzean horrek (edo horiek) erabilitako hizkuntza edo elkarrekin adostutako hizkuntza erabiltzea; egoera konplexuagoetan, berriz, zein hizkuntza erabili behar den zehazteko eta hori jasotzeko arau konplexuagoak sortzen dira, (6. artikulua). Udaleko agintariei dagokienez, betebeharrak berdintsuak dira, honako salbuespen honekin: udal batek hizkuntz gutxiengoa duenean eta gutxiengo hori biztanleen herena baino txikiagoa denean dokumentuak gehiengoaren hizkuntzan argitaratuko dira (utfärda expedition), eta hala eskatzen denean itzulpenak erantsiko dira. Azkenik, gai horietan guztietan gorte eta aginte gorenak derrigortuta daude beheko mailetan erabiltzen den hizkuntza erabiltzera. Gainera, itzulpen baliagarriak lortzeko eskubide hori bera aplika daiteke goreneko aginte horiek igortzen dituzten dokumentuen kasuan (8. artikulua).

Puntu honetara arte, arau konplexu haietan aurreikusitako zerbitzu eta dokumentazioak honokoei buruz dira: eragiketa indibidualak edo gorte eta administrazio agentzia azken hauen bezeroen arteko “kasuak; bestetik, oinarrizko ideia honako hau da: norbaitek (auzi-jartzaileak, salatuak, eskatzaileak edo antzeko interesdunak) nolabaiteko transakzioa egiten duela aginte publikoren batekin. Badago beste klausula bat (10. artikulua) zera ukitzen duena: publikoari orokorrean zuzenduriko mezuak, albisteak eta beste materialak. Barruti elebakarretan material horiek barrutiko hizkuntzan bidaltzeko dira; barruti elebidunetan, berriz, barrutiko bi hizkuntza nazionaletan.

Legearen hirugarren atala estatu eta udaletako erakundeen barne hizkuntza ofizialei buruzkoa da. Barruti elebakarretan barne hizkuntza gisa barrutiko hizkuntza bera izango da (barne hizkuntza honela definitzen da: dokumentuen hizkuntza, kontabilitatekoa, erakundeen arteko gutun-harremanak, eta oro har, kanpoko bezeroei zuzentzen ez zaizkien dokumentuak (11. artikulua). Barruti elebidunetan, berriz, biztanlegoaren gehiengoak hitz egiten duen hizkuntza erabiliko da, bai gai orokorretarako, baita langileak kontratatzeko garaian ere. 1922ko testuan, ordea, zenbait salbuespen agertzen da. “Erabat edo nagusiki gutxiengoaren hizkuntzarekin zerikusirik duten gaietan hizkuntza horretan landu behar dira. Kanpoko dokumentu edo bezeroren batek zerikusirik baldin badu, auzia hizkuntza horretan konponduko da. Lege bera aplikatzen zaie eguneroko erregistro liburuei ere; erregistro horietan erabiltzen den hizkuntza dokumentuetan agertzen den hizkuntza bera izango da (12. artikulua). Kanpoko hizkuntzaren erabileran bezala, goi mailako agintariek behe mailako agintariekin harremanak dituztenean, azken horien hizkuntz jokabideak errespetatuko dituzte; behe mailako langileek, ordea, ezingo diote uko egin beste hizkuntzan idatzitako dokumentuei, baldin eta beraien lanposturako beharrezkoa badute hizkuntza horren ezagutza (13. artikulua). Gutxiengoen instituzioen inguruko zenbait gaitan –adibidez ikastetxe eta erreformatorioetan, instituzioaren hizkuntza propioa erabiliko da, baita instituzio horiek beste hizkuntzako eremu elebakarretan kokaturik badaude ere (14. artikulua). Arau horiek hein handi batean berdin aplikatzen dira udaletan ere, baina gutxiengoa biztanleriaren herena baino txikiago den komunitate elebidunetan gehiengoaren hizkuntza soilik erabil dezakete, beti ere dokumentu ofizialetan baliozko itzulpena ere eskaintzen bada. Bestalde, udal elebiduneko kontseiluak zera erabaki dezake: agiriak bi hizkuntzetan gordetzea (15. artikulua). Azkenik, eremu elebidunetan administrazioko kontseiluaren kideak, batzordeen kideak eta batzarren ordezkariek hizkuntza ofizialetatik komenigarriena iruditzen zaiena erabil dezakete batzarretako ordezkarien kideekin, beste hizkuntza ulertzen ez badute, berriz, interpretazioa eskuratzeko eskubidea izango dute (16. artikulua).

1922ko Hizkuntz Legearen laugarren eta azken atalak xedapen anitzak ditu, esate baterako: estatuaren eliza ofizial luterotarrarena, goi-mailako hezkuntza, aginte militarra, estatuko trenbide konpainiaren administrazioa, eta parlamentuko legegintza prozesua (17-21. artikuluak). Arlo horietatik gehienak sakonkiago aztertuko dira aurrerago. Legearen gainontzeko artikuluak hainbat gai desberdini buruzkoak dira: atzerriko enbaxada eta kontsulatuetako hizkuntz erabilerari buruzkoak (izan ere, enbaxada eta kontsulatuak barruti elebidunak balira bezalaxe tratatzen dira hizkuntza ofizialei dagokienez); itzulpen eta interpretazio kostuen erantzukizunari buruzkoak (estatuak berak edo inplikatutakoek ordaindu behar baitituzte); eta azkenik, Hizkuntz Legearen betebeharretan zenbait salbuespeni buruzkoak, atzerrira bidalitako edo atzerritarrei zuzenduriko gutun-truke eta dokumentuetan.

1922ko testua xehetasunez aztertu bada, honegatik izan da: egoera elebidunari buruzko hizkuntza araudiaren sistema heldua eta ondo ikusia delako. Izan ere, sistema horrek merezi du azterketa konparatiboa egitea. Ikuspuntu formaletik erabat simetrikoa da. Azpimarragarria da, halaber, zein oreka sotila dagoen testu honetan lurraldetasun eta nortasun printzipioen artean. Oreka horrek garbi erakusten du nola berriro landu zen xehetasun handiz 1921eko testua, 1935ean egindako zuzenketa batzuen bidez lurraldetasun handiagorantz lerratu zena. Gainera, 1922ko lege dekretuak elebitasun gaitasun handi samarra inplikatu eta eskatzen du sektore publikoko langileen artean. Gai honen alderdi hori 1922ko bigarren dekretuan landu zen, Funtzionarioei eskatzen zaizkien Hizkuntz Ezagutzari Buruzko Legean, alegia. Lege hori sakonkiago aztertuko da hizkuntzek administrazioan duten egoerari buruz aritzean (aurrerago, 259).

1922ko testuak aurrerapen nabarmenak zituen 1921eko bertsioarekin konparatuz gero eta baita hainbat erantzun egokitzaile ere aurreko testuari lider suediarrek jarritako objekzio handiei (Lille, 1921). Hobekuntzarik nabarmenen artean zera zegoen: 1921eko legearen xedapen batzuen ezabapena (gobernuari zenbait eskakizun ez betetzeko aukera ematen zietenak hizkuntza barrutien gaietan “koherentziaren eta presaren izenean idatzitako gutunetan (13. artikulua), eta antzeko zerbait enbaxada eta kontsulatuetan erabiltzen den hizkuntzari dagokionez. Gehiengoaren arauari egindako salbuespen konplikatu samar horiek barruti elebidunetako barne hizkuntza ofizialaren inguruan egiten ziren (esate baterako, gaiak kanpoko bezero baten hizkuntzan tratatzeko orduan, edota erregistroak jasotako dokumentuaren hizkuntzan gordetzerakoan). Salbuespen horiek zera adierazten zuten: hizkuntz erabilera orekatuagoa lortzeko saioa bestela suomierak ia erabateko monopolioa izan zezakeen egoeretan.

1922ko testuak eta 1921ekoak duten beste desberdintasunetako bat honako hau da: Helsinki, Turku eta Vaasa-ko hiriei elebitasunaren bermea ematen zitzaiela, bertakoen kopuruei begiratu gabe. Bestetik, beste ideia berri bat ere sartzen du: hizkuntza erregimenean aldaketak egin ahal izateko %8 eta %12 bitarteko mugaren beharraren ideia, alegia. Horren arrazoietako bat suediarrek hizkuntz status gorabeheratsuaren inguruan zituzten beldurrak ziren, muga-mugako %10 inguruan zebiltzan udaletan hain zuzen ere. Bestelako hobekuntza teknikoak ere egin ziren, funtsezko gai batean, ordea, 1922ko testua modu mugatzailean ukitu zen: 1921eko legeak “guzti-guztiei (jokainen, envar) ematen zien suomiera eta suedieraren artean aukeratzeko eskubidea, ahoz nahiz idatziz, gorte eta bestelako agintarien aurrean (3. artikulua); 1922ko legearen artikulu berberak, ordea, mugatu egiten du eskubide hori, alde batetik “hiritar finlandiarrei bakarrik, eta bestetik kasu batzuetara bakarrik, “kasua berea denean, edo kasu horretara entzule gisa deitzen zaionean (Författningssamling 1921, 118. zkia.; 1922 148. zkia; Wikman eta Lindman, 1941, 69-75).

Egia da 1921 eta 1922ko legeak hizkuntzari buruzko lehen legeria parlamentario formalak izan zirela, baina haien heldutasun maila eta haien ideia nagusietako batzuk independentzia aurreko hizkuntz dekretuetakoak dira, 1902koak batez ere. Dekretu horrek suedieraren eta finlandieraren lege berdintasuna ezarri zuen, errusifikazioaren lehen boladaren garaian. 1902ko dekretua, berez, aurrez egindako beste zenbait xedapenen gailurra izan zen, eta aldi berean esan daiteke bere baitan zituela 1922ko legearen ideia nagusi askoren haziak: udal bakoitzaren hizkuntza “ofizialaren erabilera ardatz nagusi gisa, edo bestela udalen gehiengoaren hizkuntzarena barruti mistoetan; salaketak defendatuaren hizkuntzan egitea; goi mailako agintariek behe mailakoen hizkuntz praktikak jarraitzea; iragarki orokorrak udaletara bidaltzerakoan udalaren hizkuntza “ofiziala erabiltzea, eta parrokietara bidaltzean, berriz, elizkizunetako hizkuntzan (edo hizkuntzetan); diarioak edo erregistroak zein hizkuntzatan idatzi erabakitzerakoan jasotako dokumentuena aukeratzea; maila ertaineko eskolak eta kongregazio erlijiosoak beraien hizkuntzan funtzionatzea, nahiz eta beste hizkuntzaren bat erabiltzen duen udal batean egon; eta, azkenik, gorte eta kontseiluetako kideek askatasuna izatea beraien ustez egokiena den hizkuntza aukeratzeko (Författningssamling 1902, 18. zkia.). Ideia horietako batzuk are zaharragoak dira. Parrokia baten elizkizunetako hizkuntza derrigor hizkuntza administratibo “ofiziala ere izatearen kontua 1858ko dekretu baten gaia izan zen, hau da, 1863an suomierak eskualde onespena lortu zuen garaiaren aurrekoa (Modeen, 1977a, 15-16, 159).

Dena den, 1902 eta aurreko hainbat dekreturen jarraipenak egin arren, lege berriek aldaketa garrantzitsuak ere ekarri zituzten. 1922ko legea aztertu duen kritiko garaikide bat bizkor hasi zen argudiatzen aurreneko aldiz gertatzen zela honako fenomeno hau: pertsona legalak (fisikoak) eta hiritar atzerritarrak behartuta zeudela eskualde elebakarretan eskualde horretako hizkuntza erabiltzera estatu eta udaletako agintariekin zituzten harremanetan, eta gainera hiritar finlandiarrei murriztu egiten zitzaizkiela beraien hizkuntz eskubideak eskualde horietan (Taucher, 1923). Hona hemen are garrantzitsuagoa den beste berrikuntza bat: 1921 eta 1922ko testuek, biek, eskatzen zutela hamar urtean behin berraztertzea udal eta administrazio barrutien sailkapena. Xedapen horren bidez, lurraldetasun elementuak aldagarriak bihurtu ziren denboran zehar; beraz, gehiago ziren errealitate sozialaren ispilu, gizartearentzako derrigorrezko marko legala baino. Aldaketa hori garaipen garrantzitsua izan zen Eemil Setälä-rentzat, hizkuntzalari “Finofilo eta parlamentarioarentzat, berak gidatu baitzuen parlamentuaren bidezko legeria, Axel Lille eta Suediarren Alderdiko beste zenbait lider gaindituz. Garaipen hori malgutasunaren, dinamismoaren eta hizkuntz laissez-faire delakoaren garaipena izan zen, gutxiengo sitiatu baten babes ahaleginen gainean lortutakoa, alegia. Beste hitzetan esanda, suomieraren “hedapen naturala aurreikusten zutenen garaipena izan zen, suedieraren ondare ilustre baina ahula babesten saiatu zirenen aurrean (Setälä 1919, 31-32; Lille 1921). 1922ko hizkuntz legeriak hurrengo zazpi hamarkadetan hizkuntz geografian izan zuen eragina jadanik aztertuta dago, 2. kapituluan (ikus goian 94-99); horrek garbi uzten du, halaber, zein urrutira joan zen hizkuntz aldaketa independentzia aurreko lau hamarkadetan.

Setälä eta Lille-ren artean beste eztabaida gai bat ere bazegoen, garbi utziz zein desberdinak ziren bi hizkuntz talde horietako liderren ikuspegiak. Alde batetik Setälä-k goraipatu egiten zuen hizkuntz legea (1921eko bertsioan), zeren bere esanetan munduan ez zegoen horrelako legerik “Finlandiako suedieradunei bezalako pribilejioak eskaintzen zioenik kopurutan hain txikia zen gutxiengo bati,. Bestetik, Lille-k ukatu egiten zuen gutxiengo estatusaren kontzeptua bera, bere ustez horrekin 1919ko Konstituzioak eta aurreko dekretuek argi eta garbi agindutako “berdintasun osoa delako printzipioa traizionatzen zelako (Setälä, 1920, 16; Lille 1921, 4). Historiak erakutsi zuenez, Setälä izan zen etorkizuna irakurtzerakoan asmatu zuena kasu horretan, baina bada gure azterketarako interesgarriagoa den beste gai bat, alegia, ea emaitza hori desberdina izango zatekeen, Finlandiako lider politikoek beste hizkuntz erregimen bat onartu izan balute.

1922ko hizkuntz legeak hiru berrikusketa garrantzitsu jasan ditu. Hiruretan sakonena 1935ean gertatu zen, Finlandiako tentsio nazionalista eta linguistikoaren bolada bere gailurrean zegoenean, orduan aldatu baitziren 1922ko estatutuko 26 klausuletatik 13. Aldaketa horietako batzuk kosmetikoak edo teknikoak izan arren, batzuetan mami handiko gaiak ukitzen zituen. Denetan ikusgarriena zera izan zen: Helsinki, Turku eta Vaasa hirien status elebidunaren bermea kentzea, horrela hiri horiek gainontzeko udalen egoeran geratzen zirelako, hau da, %10aren arauaren eta %8ko atalase edo mugaren menpean. Beste zenbait aldaketa ere egin zen: administrazio barruti elebidunak ez ziren izango elebidun lurralde osoan; aitzitik, derrigortuta zeuden hizkuntz eraketa egiteko orduan kontuan izatera beraien muga barruko udal elebidun edo bestearen hizkuntzadunak; barruti elebidunei baimena ematen zitzaien gehiengoaren hizkuntza erabiltzeko –bi hizkuntzak erabiltzera derrigortu gabe– hainbat kasutan: jakinarazpen publiko askotan, barne erabilera zabalagoan, eta baita epaiketetan ere, baldin eta defendatuek hizkuntz desberdinak hitz egiten bazituzten; Gobernuaren txostenen argitalpena mugatu egiten zen, Gobernuaren ustez suediarrentzat garrantzitsuak ziren gaietara. 1945ean “Hizkuntz Bakearen Batzordeak azpimarratu zuen bezala “esan daiteke, oro har, 1935eko Hizkuntz Legean egindako aldaketek elebitasuna murrizteko joera zutela (Språkfredskommitténs betänkande, 1945, 31-32; Författningssamling, 1935, 141. zkia.). Hala ere, kontuan izan behar da 1934ko biltzar parlamentario zalapartatsuan zentzu formalean onartutako aldaketa horiek, garai hartako testuinguru politikoan kokatuz gero, simetriaren printzipioa errespetatu izana eta nazionalista finlandiar erradikalek eskatzen zituzten aldaketak baino moderatuagoak izatea. (Hämäläinen, 1966, 264).

1960ko hamarkadaren hasieran, hizkuntz giroa lasaiago eta baketsuagoa zegoela, berriro azaleratu zen hizkuntza legea berraztertzeko beharra. 1960ko erroldak erakusten zuenez, Turkun bizi ziren suediarrak hiri horretako biztanleen %7,6 besterik ez ziren. Datu horrek –muga edo atalaseko %8tik behetikoa denez– amaiera emango lioke hiri horren status elebidunari, hain zuzen ere Finlandian mendeetan zehar suediartasunaren gune nagusi izan den hiriaren statusari. Beraz, Suediarren Alderdiak lege proiektu bat sartu zuen 1961ean Helsinki, Turku eta Vaasa-ko hiriak elebidun izaten jarrai zezaten horietako bakoitzean gutxienez 5.000 pertsonako hizkuntz gutxiengoren bat zegoen bitartean. Hasiera batean proiektua blokeatuta geratu zen parlamentuan, horrekin suediarrak bakarrik mesedetzen zirelako, SFPren borroka politiko gogor baten ondoren, ordea, hurrengo urtean erdibideko lege proiektu baten bidez akordiora iritsi ziren. 1962ko legearen arabera, lehendik zegoen ehunekoaren irizpideaz gain, 5.000 biztanle edo gehiagoko hizkuntz gutxiengoren bat zuten udal guztiak izango ziren legez elebidun; bestetik, %12tik %10era jaitsi zen udal elebidun bihurtzeko eskatzen zen muga, (Författningssamling, 1962, 593. zkia.). Aurrerago, ordea, beste prezio bat ordaindu behar izan zuten hirietan suediera babestearen truke: akordio simetriko horren bidez, udalak elebidun bihurtzeko muga jaisteak mehatxatu egin zuen udal suediar elebakarren statusa, bigarren atalean aipatutako ondorioekin (goian, 95,99).

Hurrengo hamarkadan beste bi eginkizun garrantzitsu ikusi ahal izan ziren, 1971n eta 1973an jazoak, eta 1975ean lege aldaketa formal batez jarraitu. 1962ko legeak ez bezala (hark funtsezko hitz gutxi batzuk besterik ez baitzituen aldatu), 1975eko legeak berrazterketa sakona ekarri zuen, atal berri bat sartuz eta beste hamar artikulu aldatuz edo berridatziz. Aldaketa horietako batzuk teknikoak besterik ez ziren izan, baina beste batzuek mami handiko gaiak zituzten. Xedapen berri batek hizkuntz legeen aplikazioa Kommunalförbund delakora hedatu zuen, hau da, udalen arteko elkarketa edo batasunetara. Mota horretako erakundeak gero eta gehiago erabiltzen ziren eskualde mailako erakundeak administratzeko, esate baterako, ospitaleak eta antzekoak. Barne mailara mugatutako konpainia eta enpresek (aktiebolag, kommanditbolag, öppna bolag) gobernuekin zituzten harremanetan beste elkarteen eskubide berberak zituzten beraien hizkuntza “ofiziala erabiltzeko. Etengabeko aldaketa demografikoak zirela-eta, berriro jaitsi egin ziren udal elebidun izateko muga mailak. Bigarren artikuluak zioenez, udal jakin bat elebidun bihurtuko litzateke hizkuntza ofizialeko gutxiengoa %8ra iristean (eta ez %10era), edo bestela 3.000 pertsonakoa denean (eta ez 5.000koa); bestetik, lehendik elebiduna zen udalak elebidun izaten jarraituko zuen gutxiengo hori %6tik behera jaitsi arte (eta ez %8ra). Legearen beste atalak berridatzi eta editatzerakoan, ordea, badirudi joera garbia zegoela hainbat arau konplexu ahultzeko, udal elebidunetan hizkuntz erabilera orekatua lortzearren sortutako arauak, hain zuzen ere (1935ean jadanik zuzenduak, alegia). Horren ondorioz zera indartuko litzateke: udaleko edo barrutiko gehiengoaren hizkuntzaren erabilera, eta horrekin batera hala eskatzen zenean itzulpen idatziak eskuratzeko eskubidea eskaintzen zen (Författningssamling, 1975, 10. zkia.). Ondo kokatutako behatzaile batek zioen bezala, 1970eko hamarkadako erreforma saio horien helburu nagusia hiritarren bakarkako hizkuntz babesa hobetzea zen, hori guztia, ordea, aurkako testuinguru batean egin behar izan zuten: funtzionarioen hizkuntz gaitasun txikia eta, beraz, itzulpenekiko konfiantzan oinarritu beharra (4).

Finlandiako hizkuntz legearen aldaketak antzemangaitzak dira, eta zehaztasunez dokumentatzen zailak, baina aldaketa garbia gertatu da 1922aren ondorengo zazpi hamarkadetan, eredu formalaren mailan: elebitasun orekatu samarretik hasi (barruti elebidunetan) hizkuntza ofizial bat edo bestearen nagusigo handiago baterantz; pertsonalitate eta lurraldetasun printzipioen konbinazio elkargurutzatutik barruti bakoitzeko hizkuntz gehiengoaren garrantzi handiagorantz. Azken finean, Finlandiako hizkuntz politikak zirkulu osoa bihurtzeko joera erakutsi du. Baron von Born-ek azaldu zuen bezala (1924,7), 1919ko gobernuaren hasierako proposamenak onartezinak ziren lider suediarrentzat, zeren eta barruti bakoitzeko barne hizkuntza bakarra barruti horretako gehiengoarena izango baitzen, eta horrek suediera baztertuko luke (barne hizkuntza gisa) bulego zentral guztietan eta udal bulego gehienetan. Lider suediarrek oreka handiago baten alde egindako borroka sutsuaren ondorioz sortu zen 1922ko testua, baina suedierak barne laneko hizkuntza gisa izandako lorpen horiek pixkanaka-pixkanaka ahultzen joan dira 1935eko eta 1975eko berrikuspenen ondorioz.

Hala ere, garrantzitsua da aldaketa horiek gogoan izatea. Puntu nagusia honako hau litzateke: independentziaren ondorengo hizkuntz legeriaren ezaugarri nagusi gehienek indarrean jarraitu zutela, horren kontrako bi faktore garrantzitsu egon arren: nazionalismo finlandiarraren gorakada indartsua eta epe luzeko aldaketa demografikoa (finlandiarren aldekoa). 1930eko hamarkadaren amaieratik aurrera ez da egon hizkuntz legeen kontra jarri den alderdi politiko handirik, nahiz eta alderdien arteko desadostasunak sortu diren legeen aplikazioaren inguruan eta politikari populista gutxi batzuek hainbat eraso isolatu egin dituzten. Gainera, nahiz eta aldizka burutu gabeko proiektuak sortu diren Konstituzioaren erreforma orokorra bultzatzeko, gobernu bakar batek ere ez du proposatu edo babestu inolako aldaketarik Konstituzioko hizkuntz eta kultur berdintasunari buruzko klausuletan (Modeen, 1982b, 11). Badirudi Finlandiako hizkuntz legeriaren indarrik handiena hiru faktore hauetan oinarritzen dela: haren iraunkortasunean, bi hizkuntza talde nagusien onespena, eta haren aurkako ekintza bateraturik ez egotea.

Beste kontu bat da nola gauzatzen den eguneroko bizitzan hizkuntz eskubideen sistema hori. Finlandiako burokraziak aspaldidanik izan du fama txarra publikoari informazioa eskaintzeari dagokionez. Kanada edo Belgikarekin konparatuz gero, adibidez, ez dira ondo eman jakitera zein diren jendearen hizkuntz eskubideak, eta badirudi garbi dagoela suediar elebidun askok nahiago duela suomieraz hitz egin Estatuko edo udaletako langileekin, eraginkortasunaren eta kortesiaren izenean. Duela belaunaldi bat besterik ez administrazioko legean agintea zuen norbaitek esan zuen oso gutxi erabiltzen zela itzulpen ofizialak jasotzeko eskubide legala (Merikoski, 1960, 92). Ondo informatutako araurik ezean, badirudi leku asko dagoela eguneroko praktikan eredu teorikoa albo batera uzteko. Gai hori, ordea, aurrerago ukituko dugu berriro, kontrol erakundeak aztertzean (aurrerago, 262-63).

Finlandiako hizkuntz araudiaren beste alderdi garrantzitsuetako bat honako hau dugu: Åland uharteetako probintziak 1920az geroztik duen status konstituzional eta legal berezia (autonomia zabala). Gai hori zehatz-mehatz jorratuko da kapitulu honen azken atalean, baina hemen aipatzeak gauza baterako balio digu: gogoan izateko Finlandia kontinentaleko hainbat liderrek lortu nahi zuten status berezi horixe bera (nola edo hala 1919ko Konstituzioko 51. artikuluan aipatua) lortu gabe eta eskuraezin geratu zela. Jadanik aztertu dugu (lehen kapituluan) eskaera horren testuingurua independentziaren lehen urteetan (ikus goian 60-61). Arrakasta ez lortzearen arrazoiak bat baino gehiago dira. Geografiari dagokionez, suediarrak sakabanatuegi zeuden eta heterogenoegiak ziren haien erregio identitateak eta barne liskarrak gainditzeko. 1919rako Finlandia “suediarraren hiru hiri nagusiak (Helsinki, Turku eta Vaasa) oso suomieratuta zeuden, eta gainera hainbat politikari suediarrek interes ekonomiko handiak zituzten eskualde finlandiarretan. 1922rako indar handia hartzen ari zen nazionalismo finlandiarraren oso eredu “integrazionista, aitosuomalaisuus delakoa (finlandiartasun jatorraren aldekoa). Gainera, suomieradun askok –Åland uharteetako krisiaren eraginez– honako susmoa zuten: Finlandia kontinentaleko suediarrei autonomia kulturala eskainiz gero, hori erabateko separatismoaren hasiera izango zela. Setälä-k zioen bezala, finlandiar gehienek “nahi zuten akordioren batera iritsi suediarren erabateko berdintasunari dagokionez, baina ez zuten urrats bat bera ere emango hortik aurrera" suediarren autogobernurantz edo bananketa administratiborantz (1919, 38). Handik pixka batera gobernuak autonomia mugatuagoa eskaini zuenean erlijio eta hezkuntza gaietan, suediar gehienek nahiago izan zuten erdibideko irtenbidea bilatu, irabazi ezin zuten borroka batean jarraitu baino (Myhrman, 1937, 152-55).

1922tik 1940ko hamarkadara arte autogobernuaren ideia lur azpian egon zen, baina ez zen erabat desagertu. 1945ean indar handirik gabe azaleratu zen, baldintza baketsuagotan, eta gobernuaren lege proposamen baten zirriborro gisa: nagusiki suedieraz mintzo zen Ostrobothnian gehienbat elebakarra izango zen probintzia bat ezartzea. Eztabaida askoren ondoren, proiektua bertan behera geratu zen. 1963an berriro azaleratu zen ideia berbera, gobernu batzorde baten txostenean, honako hau proposatuz: Garai hartan ugaritzen ari ziren udal elkarketen ordez, autogobernatutako probintzia berriak sortzea, hainbat gairen erantzukizuna beraien eskuetan har zitzaten (eskolak, ospitaleak eta antzeko erakundeak). Proposamen horrek interes berezi bat bazuen hizkuntzei dagokienez: probintzia berri horietatik bi suedieradunak izango zirela, hainbat lekutan muga malgua (edo bikoitza) izanik, hau da, probintzia finlandiarren ondoan bizi zirenek probintzia horretakoak izateko eskubidea zuten, hizkuntzaren arabera erabakitzen zelako nor zen nongoa, eta ez bizilekuaren arabera. Federalismo ez-territorialaren adibide xumea litzateke hori. Proposamen hori ere sakon samar aztertu eta eztabaidatu zen baina zergetan izan zitzakeen ondorioengatik oposizioa izan zuen, eta azkenean baztertu egin zuten (Lidman, 1964b, 10-11; Modeen 1970a, 131; 1982b, 11). Independentziaren lehen zazpi hamarkadetan Finlandiaren hizkuntz politika ofizialak ia-ia suomiera eta suedieraz bakarrik arduratu zen, eta politika horrek neurri handi batean sistema itxi gisa funtzionatu zuen. Hala ere, bi gertakizunek erakutsi zuten aldaketak zetozela. Lehenik, 1987ko dekretu bat dugu, gobernuak 1981eko Hizkuntza Nordikoen Ituna indarrean jartzeko erabili zuena, alegia. Itun horren bidez bost herrialde nordikoetako beste herrialde sinatzaileetako gobernuekin eta bestelako erakunde publikoekin zituzten harremanetan, bai ahoz eta bai idatziz, hiritarrek beraien ama hizkuntza erabiltzeko eskubidea lortu zuten (honela zerrendatuta: suediera, daniera, suomiera, islandiera eta norvegiera). Itunean honako aginte esparru hauek aipatzen dira, besteak beste: justizia sistema, hezkuntza, zergak, polizia eta lan merkatuak. Baita ospitaleak, osasun zentroak, ongizate eta haurrentzako zerbitzuak eta abar ere. Justizi gaietan, interpretazio zerbitzua izateko eskubidea bermatzen zen, hala behar izanez gero (Författningssamlings fördragsserie, 1987, 11-12 zkiak; Vad säger lagarna, 1991, 22). Finlandiak nahiko etorkin nordiko gutxi hartu dituenez, itun hori sinatzea nola edo hala positibotzat har daiteke suedieraren lekuarentzat, barne hizkuntza ofizial gisa.

Bigarren gertakizun garrantzitsua saami (laponiera) hizkuntzaren onarpen ofiziala izan zen. Lehen oso leku marginala zuen, eskola eta haurren zaintzari buruzko legerian xedapen gutxi batzuk besterik ez baitzuen. 1991ko lege bati esker, ordea, onespen osoa eman zitzaion; izan ere, izugarrizko antza du 1922ko hizkuntz legearekin, gaur egun zuzenduta dagoen bezala. Lege horren arabera lau udal handitan definitu eta mugatzen da laponiarren bizilekua Finlandiako Ipar Laponiako probintzian: Enontekiö, Inari, Utsjoki, eta Sodankylä-ren zati bat. Bertan, oso jende gutxi bizi da, baina 41.000 km2-ko azalera du (Finlandia osoaren azaleraren %13a, eta Finlandiako lurralde “suediarraren azalera halako bi).

Lurralde horretan laponiarrek saamiera erabil dezakete hainbat lekutan: epaitegietan, estatu agintari lokal edo erregionalekin, udalekin, udalen elkarteekin eta eliz kongregazioekin. Beste hauekin ere erabil dezakete saamiera: Laponiako probintzi gobernuarekin, parlamentu laponiarrarekin, eta hainbat erakunde nazionalekin arlo jakin batzuetan (hiritarren eskubideak, kontsumo eskubideak edo gizarte segurantza alorrean). Hizkuntz eskubide berberak dituzte bai hizkuntza ofizial gisa laponiera erabiltzen duten elkarteek eta bai laponieraz irakasten duten eskolek ere. 1991ko legeak aurreikusten zuen zerbitzu horiek laponieraz eskainiko zitzaizkiela alde interesdunen estatusa dutenei, baina bezeroak hala eskatzen zuenean bakarrik. Lege horren beste artikulu batzuek xedatzen dute laponiarren eskualdean ohar, dokumentu eta seinale publikoak saamieraz ere egingo direla, eta ez suomiera hutsean. Gainera, urteko liburuan laponiarrei buruzkoak diren lege, dekretu eta bestelako dokumentuak bereziki saamieraz argitaratzea agintzen du, suomiera eta suedierako bertsioez gain. Izan ere, bertan ikus daitezke suomieraren eta laponieraren arteko antzak zertan diren. Eskualde laponiarreko udalek estatuko agintarien betebehar berberak dituzte. Xedapen horietan guztietan garbi ikusten da 1922ko hizkuntz legean aldatutako atalekin dituzten antzekotasunak.

Badira, ordea, gutxienez hiru desberdintasun garrantzitsu. Lehena: 1991ko legeak aurreikusten du saamierazko zerbitzuak itzultzaile edo interpretarien bidez eskainiko direla, eta ez dagoela funtzionarioek edo epaileek laponiera jakitea agintzen duen estatutu paralelorik –1921ean eta 1922an zegoen bezala–. Aitzitik, legean beharrezko gaitasunak garatu ahal izateko hainbat dekretu aurreikusten da etorkizunari begira,: saamierako Bulegoa, Laponiarren Parlamentuaren agintepean ezarri beharrekoa, itzulpenak kudeatzeko; ordaindutako eszedentziak funtzionarioentzat laponiera ikasi ahal izateko; laponieraren ezagutza meritu berezi gisa hartzea erakundeetako langileak kontratatzeko orduan; eta estatuaren laguntza, afektatutako udalek gastu bereziei aurre egin ahal izateko. Bigarrena: 1991ko legean ez da loturarik egiten laponiaren lurraldearen eta saamieraz mintzo direnen edo etnikoki saamiak direnen (legeak hartzen dituen eran) ehunekoaren artean, eta beraz, ez da aurreikusten etorkizunean mugak aldatuko direnik populazio aldaketen ondorioz. Hirugarrena: 1922ko legean ez bezala, (hark eskubidea eman zien Finlandiako hiritar guzti-guztiei nahiz suomiera nahiz suediera erabiltzeko) 1991ko legeak laponiarrei bakarrik ematen die agintari publikoekin saamiera erabiltzeko eskubidea. Hala ere, eskubide horiek laponiar guztiei onartzen zaizkie, haien hiritartasuna zein den kontuan izan gabe (Författningssamling, 1991, 516 zkia.; Vad säger lagarna, 1991, 19-21). (5)

1991ko legea ez zen indarrean jarri 1992ko urtarrilera arte. Beraz, zaila da une honetan horrek praktikan izan duen arrakasta aztertzea. Hala ere, lege hori onartzeak berak aldaketa esanguratsua adierazten du Finlandiaren hizkuntz politika orokorrean, maila sinbolikoan. Eta urrats sinboliko hori are garrantzitsuago bihurtu da aldi berean 1922ko Hizkuntz Legeari gauzatxo bat erantsi zaiolako: laponiera erabiltzeko eskubidea aparteko araudien gai izatea (Författningssamling, 1991, 517 zkia.). Horri dagokionez Finlandiaren hizkuntz politikaren bilakaerak paralelotasun interesgarriak erakusten ditu aurreko bi bolumenetan aipatu ditugun hizkuntz talde txikien statusaren hobekuntzarekin, hau da, erromantxeak Suitzan eta alemanierak Belgikan legearen aurrean duten gero eta ezagutza handiagoarekin.

 


 

[1] Artikulu hau Kenneth D. MCRaeren (1997) Conflict and Compromise in Multilingual Societes. Finland (Ontario. Wilfrid Laurier University Press) Liburuko laugarren atalaren itzulpena da. Argitalpen Batzordeak ez ditu bere egiten egilearen iritziak.

[2] J.L Alvarez Enparantzak bere artikuloan ezarritako irizpidea jarraituz “finlandieraren ordez “suomiera izendatuko dugu.

[3] 1995ean, Europako Batasunak Finlandia bere kide gisa onartu zuela-eta, Konstituzioaren atal hori sakonki berritu zen, modernizatuz. Bere edukiaren aplikazioak “hiritar finlandiarretatik “hiritar guztietara zabaldu ziren, baita bertan bizi zirenei ere. 14. artikulua ere aldatu egin zen, baina hizkuntz eskubideen berdintasunaren printzipioa eta finlandiar eta suediar hiztunen trataera berdintasuna berretsi egin ziren. Artikulu honi hirugarren paragrafoa erantsi zitzaion, laponiarren (Sami herriaren) eskubideak onartuz “baita ijito eta beste taldeenak ere, beraien hizkuntza eta kultura gorde eta garatu ahal izateko (Författningssamling, 1995, 969. zkia.).

[4] 1995ean egindako aldaketa batek bi hizkuntzetan “zerbitzatu eta informatzeko obligazioa hedatu egin zuen: enpresa publikoetara eta estatuaren agintepean zerbitzuak eskaintzen dituzten enpresa pribatuetara, eta baita zerbitzu horiek udal elebidun bat edo gehiagoren menpean edota hizkuntza desberdineko udalen menpean eskaintzen dituztenean ere (Författningssamling, 1995, 368. zkia.)

[5] Legearen 2. artikuluan honela definitzen da nor den laponiar: bere burua laponiartzat duena, baldin eta berak edo guraso edo aitona-amonaren batek laponiera ikasi badu bere “lehen hizkuntza gisa

BAT aldizkaria: 
30. 1999ko ekaina. Suomieraren normalkuntzaz
Kokapen geografikoa: 
Europa
Egilea(k): 
Kenneth D. McRae
Urtea: 
1999